Xuất phát từ tinh thần Hiến pháp 2013 và chủ trương cải cách Tư pháp của Đảng, Nhà nước ta; bảo đảm quyền bảo chữa, quyền con người; bảo đảm tố tụng, tranh tụng, xét xử, kết án được minh bạch, chính xác, khách quan, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Tôi xin tham gia 4 số ý kiến:

1/ Về suy đoán vô tội (Điều 13): Đề nghị quy định rõ hơn “không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật”, bổ sung nội dung: xác định trách nhiệm chứng minh tội phạm của các cơ quan tiến hành tố tụng, các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra và việc xử lý có lợi cho người bị bắt, bị tạm giữ, bị can, bị cáo nếu nghi ngờ về tội của họ chưa được làm sáng tỏ theo quy định của BLTTHS.

2/ Điều 118, 120, 121, 124 đề nghị xem xét theo hướng: Khi bắt người, tạm giữ, tạm giam, họ phải được thông báo về quyền tự bào chữa, nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa, được chờ luật sư có mặt mới bắt đầu khai báo; được tiếp xúc, trao đổi riêng tư với luật sư để nhận sự hỗ trợ, tư vấn.

Ban soạn thảo đã chấp nhận bổ sung: Người bị tố cáo, báo tin về tội phạm, bị kiến nghị khởi tố gọi là “nghi phạm” trong hoạt động “tiền tố tụng” được quyền nhờ luật sư bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho mình.

Chúng tôi đề nghị nói rõ hơn: Người bị bắt, bị tạm giữ, tạm giam, bị can, bị cáo, bị án hoặc người đại diện hợp pháp, người thân thích hay người được họ chỉ định được quyền nhờ luật sư bào chữa. Trường hợp có yêu cầu liên hệ nhờ đích danh người bào chữa thì những người tiến hành tố tụng phải thông báo yêu cầu này cho người bào chữa của họ. Trường hợp họ không xác định được người bào chữa cụ thể thì những người tiến hành tố tụng trong vòng 24 giờ phải lập tức thông báo yêu cầu này cho người đại diện hợp pháp, người thân thích, người được chỉ định của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, bị kết án để chủ động liên hệ nhờ người bào chữa. Trường hợp không đủ điều kiện hoặc thuộc diện chính sách có yêu cầu hỗ trợ pháp lý, những người tiến hành tố tụng phải thông báo cho cơ quan trợ giúp pháp lý Nhà nước chỉ định người bào chữa cho họ. Nội dung này của luật TTHS một số nước, quy định của Liên hiệp quốc đã và đang thực hiện.

Người bị kết án cũng có quyền nhờ luật sư tư vấn, trợ giúp pháp lý, do BLTTHS quy định thi hành án là 1 giai đoạn TTHS, cả trong trường hợp người bị kết án đang chấp hành hình phạt đối với bản án đã có hiệu lực pháp luật vẫn có quyền xin khiếu nại theo trình tự giám đốc thẩm, tái thẩm, ngoài ra việc xin xem xét ân giảm án, tạm hoãn thi hành án, giảm án tha tù trước thời hạn, vấn đề đặc xá…cũng cần sự trợ giúp về mặt pháp lý của luật sư.

Đề nghị không nên giữ lại chế định bào chữa viên nhân dân vì trước đây không đủ luật sư bào chữa; thực tế tiêu chuẩn, hồ sơ thủ tục, cơ chế cử bào chữa viên nhân dân chưa được quy định rõ. Thực tiễn tố tụng hình sự kể từ BLTTHS năm 1988 đến nay, số lượng người bào chữa là bào chữa viên nhân dân tham gia tố tụng không phổ biến, để chuyên nghiệp hóa chế định bào chữa và nâng cao chất lượng tố tụng, xét xử, đề nghị bỏ quy định chủ thể bào chữa là bào chữa viên nhân dân.

3/ Chúng tôi đề nghị bãi bỏ chế độ cấp giấy đăng ký người bào chữa (điều 123), chuyển sang chế độ đăng ký bào chữa vì đây là rào cản lớn nhất. Thực trạng thi hành BLTTHS những năm qua cho thấy thủ tục cấp giấy chứng nhận người bào chữa đã hạn chế sự tham gia của người bào chữa, làm ảnh hưởng đến các quyền và lợi ích hợp pháp của người bị đặt trong vòng tố tụng.

Người bào chữa phải được tham gia ngay từ khi có đề nghị hoặc đồng ý của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo và họ chỉ cần đăng ký với cơ quan tố tụng, không bị hạn chế bởi việc cấp giấy chứng nhận bào chữa mang nặng thủ tục hành chính, tạo ra cơ chế xin cho, hạn chế đến việc bảo đảm thực hiện quyền Hiến định của người bị buộc tội và quyền hành nghề của luật sư.

Trong dự thảo BLTTHS, ban soạn thảo đã chuyển từ chế độ cấp giấy chứng nhận người bào chữa sang giấy đăng ký người bào chữa (điều 123). Chúng tôi đề nghị xem xét và mạnh dạn bãi bỏ ngay cả đối với thủ tục cấp giấy chứng nhận đăng ký bào chữa, chuyển sang thủ tục đăng ký. Luật sư chỉ cần mang thẻ Luật sư, giấy yêu cầu của khách hàng và giới thiệu của tổ chức hành nghề, không thuộc trường hợp phải từ chối bào chữa theo quy định tại Khoản 4 Điều 27 của luật Luật sư là được cơ quan tố tụng cập nhật đăng ký, trong 12 giờ được cấp giấy xác nhận người bào chữa và được tham gia tố tụng.
 

4/ Điều 275: Giải quyết yêu cầu, đề nghị trước khi mở phiên tòa: Đề nghị luật có quy định trình tự tổ chức phiên họp giải quyết các yêu cầu của các bên tham gia tranh tụng trước khi mở phiên tòa, cho người bị tình nghi phạm tội và người bào chữa của họ được đề xuất các yêu cầu, đề nghị tòa xem xét, đánh giá về tính hợp pháp của quá trình điều tra , thu thập chứng cứ, bác bỏ các chứng cứ bị coi là được điều tra, thu thập không hợp pháp, bảo đảm sự thật khách quan của vụ việc, tránh oan sai khi xét xử.

* Bài phát biểu tại phiên thảo luận tại Hội trường ngày 6/11/2015 góp ý dự thảo BLTTHS (sửa đổi) của Quốc hội khóa XIII