Vậy là bao nhiêu kỳ vọng, háo hức đón chờ đến ngày 1.7.2016 để những điểm mới, tiến bộ trong các đạo luật như Bộ luật Hình sự (BLHS), Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015, Luật Tổ chức cơ quan điều tra, Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam có hiệu lực thi hành đã trở nên hụt hẫng.

Các đại biểu Quốc hội khóa XIII đã nhận được phiếu lấy ý kiến, tiến hành biểu quyết không phải tại phiên họp toàn thể, mà dán kín đưa về Đoàn đại biểu Quốc hội địa phương. Trên cơ sở tổng hợp, vào cuối giờ chiều ngày 29.6.2016, Quốc hội vừa ban hành Nghị quyết về việc hoãn thi hành BLHS 2015 và một số đạo luật có liên quan cho đến ngày Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của BLHS 2015 có hiệu lực thi hành.

Đại diện Liên đoàn Luật sư Việt Nam trình bày tại phiên thảo luận của các đại biểu Quốc hội chuyên trách về dự án sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 (Ảnh chụp từ VTV2).

Đương nhiên là tôi buồn, vì mấy tháng qua, chúng tôi đã rong ruổi, dành bao tâm lực để chia sẻ những điểm mới trong các đạo luật với các luật sư đồng nghiệp trong cả nước, tiếp thu cả những điểm còn băn khoăn nếu như không có những bước chuyển về nhận thức từ phía các cơ quan và người tiến hành tố tụng. Ở một góc nhìn rộng rãi hơn, các chủ thể trong xã hội đang chờ đợi khi các đạo luật có hiệu lực thi hành, chủ trương cải cách tư pháp của Đảng và Nhà nước, chính sách hình sự mới tiếp thu ánh sáng của Hiến pháp 2013 sẽ được thực thi, những bất cập, vướng mắc trong quá trình thi hành BLHS 1999 sẽ được cải thiện. Bây giờ thì ai cũng đã hiểu, nguyên nhân chính dẫn đến một thực tại chưa có tiền lệ trong hoạt động xây dựng và ban hành luật pháp nước nhà là do phát hiện có trên 90 vấn đề, điều khoản có sai sót về nội dung và lỗi chính tả trong BLHS 2015. Hệ quả dẫn đến là các đạo luật khác có liên quan cũng phải dừng thời điểm có hiệu lực để chờ Quốc hội khóa XIV sửa đổi, bổ sung BLHS 2015.

Khi Quốc hội quyết định phải hoãn thời điểm thi hành BLHS 2015 và một số đạo luật có liên quan, có nhiều ý kiến đặt ra cần làm rõ trách nhiệm thuộc về ai? Trả lời câu hỏi này thật không dễ dàng chút nào, vì giữa mục tiêu sửa đổi BLHS lần này với áp lực thời hạn và cơ chế xây dựng, ban hành đã đưa vào chương trình xây dựng pháp luật hoàn toàn không tương thích với nhau. Mong muốn của Ban soạn thảo nhằm tạo ra một BLHS mới, chứa đựng tính minh bạch, tính khả thi và tính dự báo cao, là công cụ pháp lý sắc bén, hữu hiệu nhằm đấu tranh phòng, chống tội phạm trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN và hội nhập quốc tế. Nó cũng hướng đến mục tiêu góp phần bảo vệ chế độ, bảo vệ các quyền con người, thúc đẩy nền kinh tế thị trường phát triển đúng hướng, bảo vệ trật tự, an toàn xã hội, tạo một môi trường xã hội và môi trường sinh thái an toàn, lành mạnh cho mọi người dân.

Đó là chưa kể, Dự thảo BLHS mới còn phải tính đến sự phù hợp với các Điều ước quốc tế mà Việt Nam đã ký kết, gia nhập, đồng thời thể chế hóa chính sách hình sự hóa - phi hình sự hóa đối với nhiều hành vi và chủ thể mới bị coi là tội phạm hoặc không phải là tội phạm. Ngoài ra, lại còn phải xử lý nhiều bất cập về mặt kỹ thuật lập pháp liên quan đến sự thống nhất giữa Phần chung và Phần các tội phạm; các dấu hiệu định tội, định khung của nhiều tội danh; các tội ghép; cách thiết kế khung hình phạt cũng như khoảng cách khung hình phạt của một số tội danh… Phạm vi sửa đổi tới 361 điều, bổ sung mới 48 điều trong dự án Luật, trong đó phải kể đến có tới 282 điều luật cần định lượng về mức độ hậu quả thiệt hại mà bao nhiêu năm nay các BLHS 1988, 1999 đã không xử lý được. Với rất nhiều mục tiêu và khối lượng công việc như vậy mà Ban soạn thảo và cơ quan thẩm định chỉ có hơn một tháng rưỡi để hoàn thiện trước khi trình Quốc hội thông qua thì quả thật là một thách thức quá lớn, không làm sao tránh khỏi thiếu sót.

Tuy nhiên, nhìn nhận một cách thẳng thắn, tôi cho rằng, cơ chế và cách thức tổ chức soạn thảo, lấy ý kiến và thẩm định các dự án Luật trước khi trình Quốc hội biểu quyết thông qua còn nhiều tồn tại, vướng mắc. Địa chỉ quy trách nhiệm đã rõ, Khoản 5 điều 7 của Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật quy định Quốc hội chịu trách nhiệm về chất lượng văn bản do mình ban hành. Nhiều đại biểu Quốc hội cũng tự nhìn nhận mình có lỗi khi bấm nút biểu quyết thông qua BLHS 2015 khi trong lòng vẫn thấy quá nhiều băn khoăn. Thật ra, cũng không thể trách cứ họ được, vì các đại biểu Quốc hội phần lớn là kiêm nhiệm, lại không phải là những nhà nghiên cứu hay ngành nghề luật chuyên nghiệp, nên chất lượng các dự án Luật phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng, trách nhiệm của các thành viên Ban soạn thảo, Tổ biên tập. Đó là chưa kể phải xét đến quy trình nghiên cứu tổng kết, đánh giá các yếu tố tác động một cách khoa học, dựa vào kết quả khảo sát thực tiễn xây dựng và thực thi pháp luật của nhiều quốc gia phát triển trên thế giới. Quy trình này cũng phụ thuộc vào chất lượng, thời gian đảm bảo và sự phối hợp, tổng hợp, biên tập, rà soát của các cơ quan chuyên môn giúp việc cho Chính phủ, kế đến là sự thẩm định của các Ủy ban chuyên trách của Quốc hội trước khi trình Ủy ban thường vụ Quốc hội xem xét, có Tờ trình ra Quốc hội thảo luận tại nghị trường và biểu quyết…

Dân gian có câu, trong cái rủi có cái may. Việc Quốc hội quyết định hoãn thời điểm BLHS 2015 có hiệu lực thi hành sẽ là tiếng chuông cảnh tỉnh tận gốc rễ nhận thức và cơ chế xây dựng, ban hành pháp luật. Hơn nữa, tinh thần vì dân cũng được đặc biệt nhấn mạnh khi trong Nghị quyết của Quốc hội cũng quy định rõ trong thời gian chuyển tiếp này, các quy định có lợi cho người phạm tội trong BLHS, BLTTHS 2015 có hiệu lực và được áp dụng.