Vụ án hình sự xảy ra tại Ngân hàng Xây dựng Việt Nam (VNCB) - một trong những “đại án” được Ban chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng đặc biệt quan tâm đã được Tòa án nhân dân TP Hồ Chí Minh đưa ra xét xử sơ thẩm từ ngày 19-7-2016, tuyên án vào ngày 9-9-2016. Bị cáo Phạm Công Danh bị tuyên phạt tổng hợp 30 năm tù về hai tội “Cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng”, “Vi phạm quy định cho vay trong hoạt động của các tổ chức tín dụng”, các bị cáo còn lại bị phạt từ ba năm đến 22 năm tù, trong đó có sáu bị cáo được hưởng án treo. Trong tổng số thiệt hại 9.000 tỷ đồng, Tòa sơ thẩm đã xác định có địa chỉ thu hồi được hơn 6.500 tỷ đồng, trong đó có 5.190 tỷ đồng của nhóm bà Trần Ngọc Bích được coi là đã khắc phục xong hậu quả, số tiền còn lại buộc bị cáo Danh và những người liên quan liên đới chịu trách nhiệm bồi thường.

Hội đồng xét xử tuyên án bị cáo Phạm Công Danh và đồng phạm. Ảnh: QUANG TUẤN

Phiên tòa là một cuộc điều tra công khai

Tuy chưa phải là phiên tòa kéo dài ngày nhất (vụ án Minh Phụng-Epco kéo dài tới 90 ngày), nhưng điều mà những người tham dự phiên tòa và dư luận báo chí, truyền thông theo dõi, cảm nhận được là Hội đồng xét xử (HĐXX) đã dành phần lớn thời gian thẩm tra công khai các chứng cứ buộc tội và gỡ tội tại phiên tòa. Các thành viên HĐXX và đại diện Viện kiểm sát đã triệu tập đầy đủ các tổ chức, cá nhân có liên quan, đại diện các ngân hàng, cơ quan định giá trong tố tụng hình sự và tiến hành xét hỏi chi tiết các nội dung về hành vi khách quan, nhận thức chủ quan của các bị cáo, những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Không những thế, HĐXX đã tạo điều kiện thuận lợi cho các luật sư bào chữa cho các bị cáo, bảo vệ quyền lợi cho các đương sự khác tham gia phần xét hỏi không hạn chế thời gian, cho phép đối chất, kiểm tra chéo các vấn đề, chứng cứ cần được kiểm tra công khai tại phiên tòa.

Liên quan, việc làm rõ vấn đề có hay không mối quan hệ vay mượn hưởng lãi suất vượt trần giữa nhóm bà Trần Ngọc Bích (Công ty Tân Hiệp Phát) với bị cáo Phạm Công Danh và Tập đoàn Thiên Thanh, HĐXX đã cho phép luật sư của hai bên tiến hành thẩm tra chéo các chứng cứ, đối chất trực tiếp giữa các bị cáo với người liên quan. Trong quá trình thẩm vấn, Tòa còn cho phép bị cáo Phạm Công Danh, cùng đại diện Tập đoàn và các luật sư bào chữa được gặp và trao đổi về các phương án nhằm khắc phục hậu quả vụ án.

Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm

Đã lâu, các phóng viên báo, đài và những người tham dự phiên tòa mới được chứng kiến việc tranh luận và đối đáp công khai, đến tận cùng, giữa bên buộc tội và bên gỡ tội, cũng như bảo vệ quyền lợi của những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Có những buổi tranh tụng, khi đồng hồ đã chỉ sang 19 giờ mà các kiểm sát viên vẫn cố gắng đưa ra quan điểm với từng luật sư về những ý kiến bào chữa đã nêu trong phần đối đáp. Chủ tọa và HĐXX vẫn kiên trì lắng nghe, không hạn chế thời gian, để các luật sư và kiểm sát viên đối đáp đến lần thứ ba, cho đến khi không ai phát biểu gì thêm thì mới kết thúc phần tranh luận...

Nếu tính từ ngày 16-8-2016 bắt đầu phần phát biểu luận tội của đại diện Viện kiểm sát, cuộc tranh luận và đối đáp tại phiên tòa xét xử vụ “đại án” kéo dài hơn hai tuần (chiếm một phần ba thời gian diễn ra phiên tòa), với nhiều đổi mới về tinh thần và phong cách tranh tụng, trong đó pháp đình là nơi thể hiện văn hóa trong ứng xử nghề nghiệp giữa bên buộc tội và bên gỡ tội mà bấy lâu nay mọi người kỳ vọng. Các luật sư lắng nghe lời đối đáp của Viện kiểm sát, không còn điệp khúc “giữ nguyên quan điểm buộc tội” vẫn thường được bên công tố nêu lên khi không tranh luận lại được với các luật sư trước đây.

Thông qua kết quả điều tra công khai tại phiên tòa, HĐXX đã nhìn nhận và bước đầu làm rõ nguyên nhân và điều kiện phạm tội, các yếu tố tác động đến việc xác định sự thật khách quan của vụ án như yêu cầu được quy định tại Điều 27 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003. Trong đó, phải kể đến thực tế bối cảnh trước khi bị cáo Phạm Công Danh tiếp quản thành lập VNCB, thời điểm cuối năm 2012, hoạt động của Ngân hàng Đại Tín đã rơi vào tình trạng nguy kịch, vốn chủ sở hữu bị âm hơn 2.800 tỷ đồng, lỗ lũy kế hơn 6.000 tỷ đồng, tỷ lệ nợ xấu lên đến 95%. HĐXX cũng nhìn nhận đánh giá của các luật sư về thực trạng cạnh tranh không lành mạnh nhằm thu hút tiền gửi thông qua chính sách lãi suất vượt trần. Trong vụ án này, nhiều cá nhân đứng tên gửi tiền, lập sổ tiết kiệm rồi dùng sổ tiết kiệm làm tài sản cầm cố, bảo đảm cho các khoản vay nợ, từ đó rút ra nguồn tiền cho vay lãi suất cao, quay vòng trở lại để tất toán, sau đó lại tiếp tục cho vay...

Một câu hỏi lớn nảy sinh từ vụ án là vì sao chỉ trong một thời gian ngắn, bị cáo Phạm Công Danh bị quy buộc đã có các hành vi bị coi là vi phạm pháp luật, để lại hệ quả VNCB âm vốn chủ sở hữu lên tới hơn 18 nghìn tỷ đồng? Kết quả thẩm tra công khai tại phiên tòa cho thấy, thực tế khoản âm vốn này không hoàn toàn do hành vi vi phạm pháp luật của các bị cáo, mà có nguyên nhân từ việc trích lập dự phòng rủi ro các khoản dư nợ xấu nêu trên. Về nguyên tắc, việc trích lập dự phòng phải từ lợi nhuận ngân hàng, nhưng do VNCB lỗ mỗi ngày lên tới 6 tỷ đồng do bị đặt trong tình trạng kiểm soát, không có lợi nhuận cho nên phải trích lập dự phòng vào vốn chủ sở hữu, mặc dù đang âm.

Trong bối cảnh khó khăn nêu trên, do thiếu hiểu biết về pháp luật và năng lực quản trị tổ chức tín dụng, từ mục đích, mong muốn tốt đẹp ban đầu, bị cáo Phạm Công Danh cùng các đồng phạm đã bị sa lầy trong quá trình “giải cứu” Ngân hàng Đại Tín. HĐXX đã làm rõ các hành vi bị quy buộc là sai phạm trong vụ án này đều tập trung cho nhiệm vụ tái cơ cấu VNCB, trong đó phần lớn các khoản tiền bị coi là thiệt hại rút ra từ VNCB đều nằm trong số tiền thanh toán cổ phần của nhóm bà Hứa Thị Phấn (3.658 tỷ đồng), nâng vốn điều lệ VNCB (4.500 tỷ đồng), chi chăm sóc khách hàng và trả lãi ngoài cho các cá nhân cho Danh vay tiền (hơn 2.700 tỷ đồng)...

Phán quyết xuất phát từ kết quả tranh tụng

Từ diễn biến điều tra công khai và tranh tụng dân chủ tại phiên tòa, có thể nói phán quyết của HĐXX được tuyên vào ngày 9-9-2016 đã xuất phát từ kết quả tranh tụng tại phiên tòa như tinh thần Hiến pháp năm 2013. Thậm chí HĐXX còn áp dụng tinh thần nguyên tắc suy đoán vô tội, có lợi cho người phạm tội thể hiện tại Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Bên cạnh mức án nghiêm khắc đối với các bị cáo giữ vai trò, trách nhiệm chính trong điều hành của VNCB và Tập đoàn Thiên Thanh, bản án sơ thẩm đã thể hiện chính sách cá thể hóa trách nhiệm hình sự, phân biệt rõ các trường hợp bị cáo phạm tội do hoàn cảnh khó khăn, bị lệ thuộc, trình độ nhận thức, hiểu biết về pháp luật còn hạn chế, có nhiều tình tiết giảm nhẹ cần được khoan hồng.

Điểm nhấn quan trọng nhất là bản án sơ thẩm bước đầu nhận diện rõ bản chất và mức độ hậu quả thiệt hại của vụ án, trong đó phải kể đến nhận định và đánh giá đúng bản chất khoản tiền 5.190 tỷ đồng ban đầu bị coi là thiệt hại của VNCB. Lần đầu, một sự thật khách quan đã được làm sáng tỏ từ kết quả tranh tụng tại phiên tòa, khi dựa vào sơ đồ dòng tiền do luật sư trình bày trong phần tranh luận, được đại diện Viện kiểm sát thừa nhận là chính xác và thuyết phục, đã giúp HĐXX đánh giá đúng bản chất mối quan hệ vay mượn tiền hưởng lãi suất cao giữa nhóm bà Trần Ngọc Bích và bị cáo Phạm Công Danh. Từ đó, bản án sơ thẩm đã quy hồi dòng tiền được chuyển bất hợp pháp để xác định khoản tiền 5.190 tỷ đồng đã được phát hiện và khắc phục, cộng với quyết định thu hồi các khoản tiền bất hợp pháp khác, nâng con số thu hồi, khắc phục hậu quả vụ án lên tới hơn 6.500 tỷ đồng. Kết quả tranh tụng cũng là cơ sở để HĐXX ban hành ba quyết định khởi tố vụ án ngay tại Tòa; kiến nghị cơ quan điều tra Bộ Công an tiếp tục điều tra làm rõ hành vi bị coi là vi phạm pháp luật của một số cá nhân, tổ chức; cũng như kiến nghị Ngân hàng Nhà nước có biện pháp chấn chỉnh một số sơ hở trong quản lý, điều hành.