KÝ SỰ NHẬT BẢN…

Kỳ III: Lịch sử và cơ chế vận hành chế độ luật sư trực ban hình sự tại Nhật Bản

Góc phố Tokyo về đêm ngày 6/12/2016

Thật bất ngờ là ngày 6/12/2016 là ngày cuối thu, tiết trời chuyển sang mùa đông, đến chiều tối trời bắt đầu chuyển lạnh xuống 11 độ. Sau buổi tiệc tối ấm áp với sự hiện diện của Luật sư Kobayashi- Chủ tịch JFBA cùng rất đông luật sư đồng nghiệp tại Tokyo Nhật Bản, các thành viên Đoàn công tác chuẩn bị cho ngày làm việc kế tiếp, sau đó sẽ di chuyển bằng tàu cao tốc Shinkansen đi đến Đoàn Luật sư tỉnh Shizuoka cách Tokyo khoảng 300 km…

Luật sư Yamaguchi Kenichi- Phó Chủ tịch JFBA chịu trách nhiệm giới thiệu khái quát, lịch sử chế độ luật sư trực ban là một trong người khởi xướng xây dựng chế độ này của Nhật Bản. Đây là chế độ được hình thành trên toàn nước Nhật, mỗi ngày cử các luật sư “trực” khi có liên lạc từ cảnh sát, gia đình hoặc người thân, sẽ đi đến nơi tạm giam, tạm giữ để gặp người bị bắt. Ngoài ra, còn có thiết chế Đoàn luật sư quan sát, tiếp nhận thông tin từ báo chí, truyền hình (chẳng hạn một vụ giết người nghiêm trọng xảy ra cần có sự tư vấn của luật sư, Đoàn Luật sư cử luật sư trực tham gia ngay mà không cần có lời yêu cầu).

Khái quát chung nhất của chế độ luật sư trực ban là khi người bị bắt, bị tạm giam yêu cầu với cảnh sát, công tố hay thẩm phán rằng “hãy gọi luật sư trực ban cho tôi”, người có thẩm quyền tố tụng sẽ điện thoại liên lạc với Đoàn Luật sư địa phương thông báo: “Có yêu cầu cử luật sư trực ban từ người tên… đang bị bắt, bị tạm giam về tội… tại Sở Cảnh sát… (có thể sử dụng fax để truyền đạt thông tin này). Yêu cầu này có thể được thực hiện trong cả ngày nghỉ hoặc ban đêm, nếu không có nhân viên của Đoàn Luật sư nghe máy thì cuộc gọi sẽ được lưu lại dưới dạng cuộc thoại vắng. Ngày hôm sau, khi nhân viên của Đoàn Luật sư nghe được cuộc thoại đó sẽ có đáp ứng cụ thể. Điều đáng chú ý là gia đình, bạn bè, đồng nghiệp của người cần trợ giúp cũng có thể yêu cầu và khi đó họ có thể liên hệ trực tiếp với luật sư.

Luật sư Yamaguchi Kenichi- Phó Chủ tịch JFBA là người khởi xướng và trực tiếp thuyết trình về chế độ luật sư trực ban hình sự tại Nhật Bản vào sáng 7/12/2016

Thao tác của luật sư trực ban bao gồm: (1) Khi có liên lạc đến Đoàn Luật sư thì đã có luật sư trực ban tại phòng trực ban. Ngay khi nhận thông báo của nhân viên Đoàn Luật sư, luật sư trực ban sẽ gấp rút tới gặp bị can, nếu có yêu cầu luật sư sẽ đến gặp mặt trong vòng 24 giờ; (2) Luật sư đến gặp mặt sẽ tư vấn cho bị can về tình trạng, quyền lợi của bị can, tiếp theo sẽ có những thủ tục nào… Lần gặp mặt đầu tiên sẽ miễn phí (bị can không phải trả tiền), sau đó bị can có thể tiếp tục nhờ luật sư bào chữa về sau. Trong trường hợp bị can là người nước ngoài thì cần có người phiên dịch, các Đoàn Luật sư đã chuẩn bị sẵn danh sách các thông dịch viên, về nguyên tắc người này sẽ đi cùng với luật sư trực ban. Tuy nhiên, trong trường hợp có ngày không thể nhờ được người phiên dịch thì luật sư sẽ đến giao trước cho bị can văn bản ghi rõ các quyền cơ bản, những việc cần chuẩn bị bằng tiếng mẹ đẻ của bị can đó, rồi hôm sau luật sư sẽ cùng phiên dịch quay lại giải thích.

Các thành viên Đoàn công tác theo dõi thuyết trình sáng 7/12/2016

Luật sư Yamaguchi Kenichi bằng chính sự trải nghiệm của mình đã mô tả lại lịch sử hình thành chế độ luật sư trực ban hình sự. Ở Nhật Bản cho đến thời điểm năm 1989 vẫn chưa có chế độ bào chữa chỉ định cho bị can. Sau khi kết thúc điều tra, khởi tố thì luật sư mới tham gia tố tụng, do không có chế độ bào chữa chỉ định cho bị can nên ngoại trừ một phần các vụ việc có tự thuê người bào chữa thì hầu như trong các vụ việc còn lại không có người bào chữa tham gia (vào trước giai đoạn khởi tố), trong khi bị can có thể bị giam tới 23 ngày và có thể bị điều tra bất kể ngày đêm. Điều này dẫn đến tình trạng bị can có thể bị ép tội, nhiều vụ án mà biên bản thú tội khác với sự thật liên tiếp diễn ra, thậm chí ra đến Toà, bị cáo khai “biên bản khác với sự thật”, “tôi bị ép cung”… vẫn tồn tại. Có những vụ án dù được cho là tự nguyện nhưng việc thú tội có đúng với ý nguyện của bị can hay không cũng trở thành vấn đề tranh cãi.

Để thực hiện một cách đúng đắn quyền im lặng và các quyền khác thì không thể thiếu sự tư vấn của luật sư hay hoạt động của người bào chữa. Tại Đại hội nhân quyền Matsue năm 1989, JFBA đã khẳng định sự cần thiết phải thực hiện chế độ bào chữa chỉ định cho bị can, tham khảo kinh nghiệm chế độ này của Anh quốc, từ đó mở rộng chế độ luật sư trực ban hình sự vào tháng 9/1990 tại Ohbu, tháng 12/1990 tại Fukuoka, sau đó mở rộng ra toàn quốc.

Ban đầu tại Fukoka thì những người đăng ký trực ban (tại thời điểm khởi xướng chỉ có 134 người) sẽ lần lượt giữ điện thoại di động trong vòng 6 tiếng thay phiên nhau từ 9 giờ sang đến 9 giờ tối và chờ yêu cầu từ các bị can. Số điện thoại này được thông báo rộng rãi thông qua các phương tiện thông tin đại chúng như báo chí, nên ngoài những người liên quan đến Sở Cảnh sát thì mọi người ai cũng có thể gọi điện thoại cho luật sư trực ban. Báo Nishi Nippon (tờ báo phát hành trên toàn đảo Kyushyu mà trung tâm là Fukoka) hàng ngày đều đăng tên luật sư trực ban ngày hôm đó, số điện thoại liên hệ. Thậm chí, nếu ở khu phố dưới lòng đất hay vùng ngoại ô không có sóng điện thoại di động nên luật sư trực ban được chỉ thị không đi ra ngoài khu vực có thể kết nối điện thoại.

Ở Nhật Bản, chế độ luật sư trực ban được thực hiện theo hai cơ chế “theo thường trực” (ở các thành phố lớn) và “theo danh sách” (ở các Đoàn địa phương có ít luật sư). “Thường trực” có nghĩa là luật sư trực ban sẽ ngồi tại Văn phòng hoặc một địa điểm nhất định (thường là nơi có thể đến ngay lập tức đến Sở Cảnh sát khi có liên lạc) vào thời điểm ban ngày (thường từ 9 giờ sáng tới 6 giờ chiều). Khi có yêu cầu, luật sư trực ban sẽ lập tức đến nơi giam giữ để gặp mặt bị can. “Danh sách” có nghĩa là các luật sư có nguyện vọng trực ban sẽ đăng ký vào một danh sách, nếu có yêu cầu thì nhân viên Đoàn Luật sư sẽ xem danh sách và gọi luật sư thích hợp. Cơ chế này có ưu điểm là không cần phải ngồi một chỗ vào ngày được phân công, nên luật sư có thể làm các công việc khác. Nhưng cũng có trường hợp không liên hệ được với luật sư đã đăng ký hoặc luật sư trực ban đang làm công việc khác nên không thể đến gặp mặt bị can ngay.

Vấn đề cần quan tâm là chi phí cho luật sư trực ban như thế nào ? Luật sư Yamaguchi Kenichi cho biết nếu sau khi gặp mặt mà luật sư được tiếp tục yêu cầu trở thành người bào chữa về sau thì chi phí cho luật sư đến gặp bị can với tư cách là luật sư trực ban sẽ do bị can chi trả. Trong trường hợp chỉ gặp mặt luật sư trực ban mà không tiếp tục yêu cầu thì Đoàn Luật sư sẽ trả thù lao cho luật sư trực ban. Nhiều Đoàn Luật sư trả thù lao ở mức 10.000 yên/01 lần (cũng có trường hợp chi phí đi lại cho việc đến gặp bị can được chi trả). Nếu chỉ dựa vào nguồn tài chính của Đoàn luật sư để duy trì cơ chế luật sư trực ban sẽ tạo gánh nặng rất lớn cho các Đoàn Luật sư, nên JFBA có tiền hỗ trợ cho các Đoàn Luật sư một lần gặp bị can là 5.000 yên. Do đó, ngoài hội phí phổ thông, JFBA còn thu thêm các loại hội phí đặc biệt, được giữ lại tại JFBA, rồi hàng tháng trả cho các Đoàn Luật sư dựa trên báo cáo số lần luật sư trực ban gặp mặt bị can của Đoàn đó…

Các thành viên Đoàn công tác theo dõi thuyết trình sáng 7/12/2016

Các thành viên Đoàn công tác đã đặt rất nhiều câu hỏi, thảo luận kỹ lưỡng với người thuyết trình, nhằm làm rõ hơn cơ sở pháp lý và thực tiễn chế độ luật sư trực ban hình sự, có đối chiếu với pháp luật thực định và thực trạng luật sư tham gia tố tụng hình sự ở Việt Nam. Điều quan trọng là có những sự khác biệt nhất định trong nhận thức và cơ chế thực hiện của chế định này nếu được quan tâm xây dựng cho phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam. Chế độ luật sư trực ban hình sự sẽ còn được nghiên cứu, tham khảo thực tế tại Đoàn Luật sư tỉnh Shizuoka.

Thời gian cả buổi sáng trôi qua thật nhanh, cả Đoàn chuẩn bị hành lý để lên tàu cao tốc Shinkansen với vận tốc trên 200 km/ giờ để đến với Đoàn Luật sư tỉnh Shizuoka…

Lá phong rụng ngày đầu đông Tokyo (7/12/2016) bên cạnh trụ sở JFBA

(Ảnh: Quỳnh Anh)

(tiếp tục cập nhật...)