Vậy là sau gần trọn ba ngày thăm chính thức và tham gia các sự kiện quan trọng tại Việt Nam, Tổng thống Hoa Kỳ Barack Obama đã rời sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất vào đầu giờ chiều ngày 25/5/2016 trên chiếc chuyên cơ Air Force One, chực chỉ sang Nhật Bản tham dự Hội nghị G7 mở rộng. Mấy ngày qua, trời Hà Nội và TP Hồ Chí Minh dịu mát bởi những cơn mưa lớn, tạo một không gian thuận lợi cho vị Tổng thống gốc Phi đầu tiên của Hoa Kỳ chứng minh khả năng hùng biện, phong thái lịch lãm, thông tuệ, với nụ cười cởi mở, thân thiện, có sức hấp dẫn đặc biệt với người dân và các tầng lớp trí thức, doanh nhân trẻ Việt Nam.

Nhiều người ấn tượng đặc biệt trước khả năng diễn thuyết, ứng biến, bắt nhịp và kiểm soát các cuộc trao đổi cởi mở, chân thành, với những ngôn từ giản dị có nội hàm sâu sắc, được điểm xuyến bằng những câu thơ của danh nhân đất Việt, kết hợp với một phong cách tự tin, đĩnh đạc mang tầm vóc của người đứng đầu cơ quan hành pháp Hoa Kỳ. Khởi nguồn từ việc tốt nghiệp Viện đại học Columbia và Trường Luật danh tiếng Harvard, điểm nhấn trước khi dấn thân vào con đường chính trị để trở thành Tổng thống Hoa Kỳ, ông hoạt động với tư cách một luật sư dân quyền, đấu tranh vì quyền lợi của những người dân nghèo ở Chicago, hành nghề trong các Công ty luật như Sidley Austin, Hopkins & Sutter, Davis, Miner, Barnhill & Garland…, sau đó giảng dạy môn Hiến pháp tại Trường Luật Chicago suốt mười hai năm, trước khi đắc cử vào Thượng viện Hoa Kỳ năm 2004. Có thể nói, dấu ấn Barack Obama chính là dấu ấn của một luật sư thượng thặng, với những phẩm chất đặc biệt được trui rèn qua thực tiễn hành nghề luật và trải nghiệm con đường chính trị chông gai trên chính trường Hoa Kỳ.

Tôi nhớ khi tham gia Đoàn công tác của Liên đoàn Luật sư Việt Nam sang dự Hội nghị thường niên năm 2012 theo lời mời của Luật sư Wm.T. (Bill) Robinson II - Chủ tịch đương nhiệm Hiệp hội Luật sư Hoa Kỳ (ABA), đúng vào thời điểm căng thẳng nhất của ông Obama trong cuộc chạy đua vào Nhà trắng nhiệm kỳ II. Với chiến thắng sít sao trước ứng cử viên Mitt Romney của Đảng Cộng hòa, Barack Obama đã vượt qua được thời khắc sóng gió nhất của nhiệm kỳ đầu tiên, chứng tỏ bản lĩnh và tấm lòng của một luật sư, với lời tuyên thệ khi nhận chức Tổng thống gây xúc động mạnh mẽ. Đây cũng là dịp tôi tìm hiểu và cố gắng lý giải vì sao rất nhiều đời Tổng thống Hoa Kỳ, cũng như nhiều chức danh trong hệ thống tư pháp, trong đó có Thẩm phán Tòa án tối cao phần lớn đều xuất thân từ luật sư?

Bài phát biểu của ông Wm.T. (Bill) Robinson III- Chủ tịch Hiệp hội Luật sư Hoa Kỳ (ABA) trong Lễ khai mạc Hội nghị thường niên ngày 4/8/2012 tại Chicago (Ảnh: Hoài Phan)

Ở Hoa Kỳ, luật sư là một trong những nghề nghiệp được coi trọng nhất. Vào năm 2012, Hoa Kỳ có khoảng trên 1,2 triệu luật sư trên tổng số dân khoảng 312 triệu, với tỷ lệ khoảng 01 luật sư/ 300 người dân (ở Việt Nam, tỷ lệ 01 luật sư/gần 10.000 người), riêng thành viên của ABA có khoảng 400.000 luật sư. Một số vị luật sư nằm trong Hội đồng lãnh đạo của ABA gồm 38 thành viên mà chúng tôi có dịp gặp đều là những luật sư hàng đầu của Hoa Kỳ, điều hành các hãng luật danh tiếng. Theo thông tin của Đại sứ quán Hoa Kỳ, tất cả 108 Thẩm phán của Tòa án tối cao đều học luật và đã hành nghề luật ở một số giai đoạn trong sự nghiệp của họ. Mặc dù ứng cử viên cho những chức vụ trong ngành tư pháp Hoa Kỳ không nhất thiết phải là các luật sư, song có một thông lệ về việc bổ nhiệm các luật sư - những người nổi bật về khả năng chuyên môn, bởi theo truyền thống, người ta thường kỳ vọng rằng vị Thẩm phán tương lai phải có danh tiếng nhất định về năng lực chuyên môn, và danh tiếng này càng phải cao đối với vị trí Thẩm phán tại Tòa án tối cao và các tòa phúc thẩm so với tòa sơ thẩm.

Ở Canada, khi tiếp Đoàn công tác chúng tôi, ông Thomas J. Crabtree- Chánh án Tòa án bang British Columbia (BC) cho biết Thẩm phán là một chức danh được bổ nhiệm suốt đời. Trừ khi họ có những sai phạm về đạo đức nghề nghiệp hoặc vi phạm, còn hầu hết các Thẩm phán do đều xuất thân từ luật sư có thâm niên hành nghề trên 10 năm, nên họ đặc biệt coi trọng trách nhiệm và ý nghĩa danh dự của mình khi được bổ nhiệm. Rõ ràng, tinh thần phản biện, khả năng nhận diện, lắng nghe và đối thoại, song hành cùng nhiều số phận không may bị vướng vào vòng lao lý, bênh vực kẻ yếu thế, đấu tranh bảo vệ quyền con người, là cầu nối hòa giải các xung đột, lành mạnh các quan hệ xã hội, góp phần dân chủ hóa hoạt động tư pháp là những giá trị đặc biệt của nghề luật sư.

Và hiện tại khi Barack Obama đang trải qua những tháng ngày cuối cùng của nhiệm kỳ Tổng thống thứ hai, người ta lại bắt đầu chứng kiến cuộc chạy đua vào Nhà trắng giữa tỷ phú Donald Trump và nữ luật sư tài ba Hillary Clinton. Tôi đã đọc cuốn hồi ký “Living Story” của bà Hillary, biết được tâm trạng và niềm vinh hạnh khi bà trải qua kỳ thi quốc gia để trở thành luật sư thực thụ, để hiểu vì sao khi trở thành ứng cử viên Tổng thống của Đảng Dân chủ sắp tới, bà đã tích tụ được những trải nghiệm cực kỳ quý giá từ những cuộc tranh luận nảy lửa với các đối thủ với tư cách là một luật sư hùng biện sắc sảo. Phải chăng, sức hấp dẫn nằm trong tố chất và dấu ấn cá nhân từ trong lịch sử như Thomas Jefferson, Abraham Lincoln, Franklin Delano Roosevelt, cho đến Bill Clinton, Barack Obama của thời hiện tại, hay đó là sự hấp dẫn của nghề luật sư, khởi thủy vốn được coi là nghề của những “hiệp sĩ đặc biệt” mang trong mình thứ vũ khí duy nhất chính là luận lý?